Rusya Demiryolları

Hem anı var hem bilgi var;
Rusya’da Raylı Sistemler: Taşra Şehirlerinden gözlemlerim (11 Yılın içinden).
Rusya’da uzun yıllar yaşadıktan sonra en çok dikkatimi çeken konulardan biri şehir içi ulaşımın her yerde aynı şekilde gelişmiş olmadığıydı. Dışarıdan bakıldığında “Rusya = geniş tramvay ağı” gibi bir algı oluşabiliyor ama sahada durum biraz daha farklı.

Tramvayın her şehirde olmaması..

Öncelikle şunu net söylemek gerekir: tramvay Rusya’da her şehirde bulunan standart bir ulaşım aracı değil.

Benim yaşadığım bölgelerde buna birkaç örnek vermek gerekirse:

Votkinsk’te tramvay hattı yoktu.

Sarapul’da tramvay yoktu.

Elabuga (Yelabuga)’da tramvay yoktu.

Zavyalovo bölgesinde (İjevsk banliyösü) tramvay yoktu.


Bu şehirlerde ulaşım tamamen otobüs ve marshrutka (dolmuş benzeri minibüs sistemleri) üzerinden yürüyordu.

Bölgesel Başkentlerde durum:

Buna karşılık, bölgesel başkent sayılabilecek daha büyük şehirlerde tramvay sistemi vardı:

İjevsk (Udmurtya’nın başkenti)

Kazan (Tataristan’ın başkenti)


Bu şehirlerde tramvay hâlâ aktif olarak kullanılan, günlük hayatın bir parçası olan bir ulaşım aracıydı. Özellikle Sovyet döneminden kalan hatların bir kısmı modernize edilerek günümüze kadar gelmişti.

Genel Gözlem:

Rusya’da ulaşım altyapısını anlamanın en önemli noktası şehir ölçeği. Büyük şehirlerde tramvay, metro ve banliyö trenleri oldukça gelişmişken, küçük ve orta ölçekli şehirlerde sistem daha çok otobüs ve minibüs ağına dayanıyor.

Bu da dışarıdan bakıldığında oluşan “her yerde raylı sistem var” algısını biraz değiştiriyor.

Benim için en ilginç tarafı da bu oldu: aynı ülke içinde, sadece birkaç yüz kilometre farkla ulaşım kültürü tamamen değişebiliyor.

Rusya’ya uzaktan bakınca tek parça bir ulaşım sistemi gibi hayal ediyor insanlar ama haritayı açınca mesele tamamen değişiyor.
Şunu da net düşünmek lazım:
Rusya sadece büyük değil, aynı zamanda “dağınık dev” bir ülke. Yani mesele sadece para değil; coğrafya, nüfus yoğunluğu ve şehirlerin birbirinden kopuk yapısı da çok belirleyici.
Moskova, St. Petersburg gibi yerlerde metro yapmak mantıklı çünkü nüfus çok yoğun.
Ama Votkinsk, Sarapul, Elabuga gibi şehirlerde aynı yatırımın geri dönüşü yok.
Aradaki mesafeler ve kış şartları da işi daha pahalı ve zor hale getiriyor.
Trolleybüs, tramvay, metro gibi sistemler çok pahalı altyapılar ve sadece “ülke büyük” diye her yere yaymak pratikte mümkün değil.
Aslında unutmamak gereken en önemli nokta şu: Rusya gibi devasa bir coğrafyada her şehre metro, tramvay ya da troleybüs sistemi kurmak sadece bir tercih değil, aynı zamanda ciddi bir maliyet ve zaman meselesi. Şehirlerin büyüklüğü ve nüfus yoğunluğu da bu sistemlerin nerede uygulanabileceğini belirliyor.

Yukarıda yazdığım küçük şehirlerde neden tramvay ya da daha gelişmiş bir ulaşım ağı yok diye zamanında biraz hayıflandığım da olmuştu. Sonra düşündükçe insan kendi kendine şunu diyor: Rusya gibi bir ülkede bir ucundan diğer ucuna uçakla bile 8-9 saat süren mesafeler var. Böyle bir coğrafyada raylı sistemi her yere yaymak zaten başlı başına ayrı bir mesele.

Rusya’da tren yolculuğu

Uzun mesafeli trenlerde zaman yavaş akar; şehirler değil, adeta iklimler değişir. Pencereden saatlerce ormanlar, bozkırlar ve karla kaplı sonsuzluklar geçer. Vagonlarda samovar hiç susmaz, insanlar yabancı olarak binip çoğu zaman sohbetle tanıdık olur.
Bu yolculuk sadece ulaşım değil, başlı başına bir deneyimdir.
Rusya’da uzun mesafe tren yolculuklarının en karakteristik taraflarından biri de uzun molalardır.
Bazı istasyonlarda tren 10–20 dakika, bazı büyük duraklarda ise daha uzun süre bekler. Yolcular iner, peronda yürür, çay-kahve alır, sigara içenler dışarı çıkar. Kışın peronlar karla kaplı olur, yazın ise küçük kasaba hayatı bir anda istasyonun etrafında canlanır.
O kısa duraklar, aslında yolculuğun ritmini böler ve trenin içindeki o “uzun zaman hissini” daha da belirgin hale getirir.
Bir anımı yazayım.
Tataristan-Kazan’dan İzhevsk’e ikinci kez gidiyordum. Yanımda İzet vardı. Rusça tek kelime bilmiyorduk.
Tren bir istasyonda mola verdi. Karnımız açtı, bir şeyler almak istiyorduk ama trenin ne kadar duracağını, ne zaman hareket edeceğini anlayamıyorduk.
İnsek ayrı dert, inmesek aç kalacağız.
Bir süre birbirimize baktık.
Sonunda risk almadık.
İnmedik.
Aç bir şekilde İzhevsk garına kadar gittik.

Rusya, ne korkulacak bir ülke ne de abartılı övgülere mazhar olacak bir yer. Sadece kendi gerçekleri, kendi sertliği ve kendi güzelliği olan bir ülke.
Rusya’ya gidin…
Gidin, görün.
Zenginliği de görün, zorluğu da… güzelliği de, sertliği de.
Orada bir insanla karşılaşıp “Bu kadar güzel olur mu?” diyeceğiniz anlar da olur.
Ama sonra bulunduğunuz yeri, kendi hayatınızı da küçümsemeyin. Her yerin kendine göre bir hikâyesi var.
Rusya’da yaşadığım yıllar bana şunu öğretti:
“Korku eylemi durdurur, eylem korkuyu durdurur.”
Dip not: Görselde ki tercüme:
"Korku eylemi durdurur. Eylem korkuyu durdurur."
Dil yokken konuştum, para yokken çalıştım, belirsizlik varken yola çıktım.
Korku hep vardı… ama hareket ettikçe geri çekildi.

Rus şehir ulaşımı gerçekten oldukça katmanlı ve çeşitlidir:
Raylı:Metro, elektrichka (banliyö treni), tramvay
Kara:Otobüs, troleybüs, Gazel (minibüs), marshrutka, taksi.
Uzun mesafe:RZhD trenleri ve şehirlerarası otobüs terminalleri.
Ben bu sistemlerin tamamını fiilen kullandım. Moskova metrosu, İzhevsk tramvayı, Gazel ve marshrutka günlük hayatın parçasıydı. Yani bu liste benim için kitabi bir sıralama değil, yaşanmış bir ulaşım deneyimi katalogu gibi.
Bu yüzden şehir içi ulaşımı tartışırken sadece “hat var mı yok mu” değil, sistemin nasıl çalıştığı ve insanın günlük hayatına nasıl dokunduğu kısmını daha önemli görüyorum.
Marshrutka'yı daha detaylı yazayım:
Marshrutka (маршрутка) aslında Rusya ve eski Sovyet şehirlerinde çok yaygın olan paylaşımlı minibüs / dolmuş sistemi.
Kısaca şöyle düşünebilirsin:
Sabit bir hat üzerinde gider.
Ama otobüsten daha esnek ve hızlıdır.
Küçük minibüs (genelde 12–20 kişilik)
Yolcu doldukça kalkar veya kısa aralıklarla hareket eder.
Bazı yerlerde durak dışında da indirme-bindirme yapabilir (şehirden şehre değişir)
Ücret genelde nakit, bazen direkt şoföre verilir.
Otobüsten daha hızlı, ama metro kadar “düzenli” değil.
Yani:
Otobüs + dolmuş karışımı gibi
“Hızlı ama yarı resmi” ulaşım sistemi.
Benim en sevdiğim Gazel de aslında marshrutka’nın Türkiye/Orta Asya versiyonu diyebiliriz.

Reşat Kanburoğlu' Alıntı:

Marshrutka'yı daha detaylı yazayım:
Marshrutka (маршрутка) aslında Rusya ve eski Sovyet şehirlerinde çok yaygın olan paylaşımlı minibüs / dolmuş sistemi.
Kısaca şöyle düşünebilirsin:
Sabit bir hat üzerinde gider.
Ama otobüsten daha esnek ve hızlıdır.
Küçük minibüs (genelde 12–20 kişilik)
Yolcu doldukça kalkar veya kısa aralıklarla hareket eder.
Bazı yerlerde durak dışında da indirme-bindirme yapabilir (şehirden şehre değişir)
Ücret genelde nakit, bazen direkt şoföre verilir.
Otobüsten daha hızlı, ama metro kadar “düzenli” değil.
Yani:
Otobüs + dolmuş karışımı gibi
“Hızlı ama yarı resmi” ulaşım sistemi.
Benim en sevdiğim Gazel de aslında marshrutka’nın Türkiye/Orta Asya versiyonu diyebiliriz.

Genişletmek için tıkla ...

Marshrutka kelimesi sonra Azerbaycan Türkçesi'ne yanlış bilmiyorsam Marşrut olarak geçip "toplu taşıma" anlamı kazandı.

Marshrutka bizim Bursa'da sarı Jest'lerle yapılan mikrobüs sistemine çok benziyor.

Emirhan Sevdalı' Alıntı:

Marshrutka kelimesi sonra Azerbaycan Türkçesi'ne yanlış bilmiyorsam Marşrut olarak geçip "toplu taşıma" anlamı kazandı.

Marshrutka bizim Bursa'da sarı Jest'lerle yapılan mikrobüs sistemine çok benziyor.

Genişletmek için tıkla ...

Marshrutka, Rusça “marşrut” (güzergâh) kelimesinden gelir ve “küçük hat minibüsü” anlamındadır.

Azerbaycan Türkçesinde “marşrut” genelde hat/güzergâh anlamında kullanılır; “marshrutka” ile birebir aynı anlam değildir.

Bursa’daki sarı Jest minibüslerle benzetme kısmen doğru olsa da marshrutkalar birçok şehirde daha yaygın ve sistemin ana parçası olarak da çalışabilen yarı-resmi minibüs hattıdır.